Duchy i zjawy ożyły

       Od kilku lat odczuwałam potrzebę rezygnacji z podręczników, które jako antologie tekstów i kompendia wiedzy  nie wnosiły niczego ciekawego do procesu edukacyjnego. W tym roku odważyłam się i moje klasy pierwsze pracują bez podręcznika.  Rzutnik w klasie, komputer w domu ucznia z powodzeniem zastępują drukowaną antologię tekstów. Wszystkie materiały zamieszczam uczniom na Edmodo. Portal ma tę zaletę, że każdy uczeń może poprzez kliknięcie na załącznik dodać go do swojej  wirtualnej teczki. A dla mnie jaka wolność! Nareszcie czytamy to, co ja uważam za słuszne/ stosowne / ciekawe.

Rozkład materiału oparłam na programie "Do rzeczy" napisanym przez Państwa Tatianę Żmij i Arkadiusza Żmija.  Bardzo odpowiada mi układ programu – rezygnacja z chronologii na rzecz nauczania problemowego, skupienie na najpopularniejszych toposach kultury europejskiej. Dzięki takiej organizacji pracy uczeń jest w stanie zauważyć ciągłość pewnych wątków w kulturze, a zarazem wspólnotę doświadczeń ludzkich od czasów antycznych aż po dzień dzisiejszy i współczesną kulturę wysoką oraz popularną.  Program „Do rzeczy” moim zdaniem świetnie współgra z nowymi zadaniami maturalnymi.  Ponadto spiralny układ umożliwi uczniom jeszcze lepsze zapoznanie się z tekstami arcydzielnymi, które w podstawie programowej oznaczone zostały gwiazdką.  Oprócz omówienia lektury w całości, uczeń jeszcze wielokrotnie spotka się z fragmentami utworu podczas realizacji modułów tematycznych. Program "Do rzeczy" stanowił dla mnie inspirację, dobór tekstów do poszczególnych motywów, a także zadania kończące każdy topos to już mój autorski wybór. Natomiast wybór toposów zostawiłam samym uczniom. Na początku roku w ankiecie na portalu Edmodo głosowali, jakie tematy chcieliby omówić w tym roku szkolnym. 

Pierwszy motyw to fantastyka. Przeszliśmy od tekstów dawnych epok, gdzie motywy fantastyczne pełniły głównie funkcje symboliczne, poprzez szekspirowskiego Makbeta, romantyków, do współczesności i tzw. konlangów. Zadanie kończące motyw to przygotowanie w grupach monologu wybranej postaci fantastycznej i stworzenie mówiącego awatara tej postaci (na stronie voki.com). 

Tak cudnie się złożyło, że czas jak najbardziej sprzyjał ożywieniu zjaw i duchów. Niczym na święcie Dziadów przywołaliśmy duchy z zaświatów: Widmo Złego Pana,  Wiedźmy z Makbeta, Król Olch, Goplana... Niektórzy na serio, inni z przymrużeniem oka... 

Metoda czterech kwadratów

Pisanie rozprawki to zdecydowanie jedno z poważniejszych wyzwań,  przed jakim stają uczniowie gimnazjum i liceum. Większość z nich ma problem z formułowaniem własnych myśli, z pisaniem na temat, a wreszcie ze specyficzną formą kompozycyjną, jaką narzuca nam ten gatunek tekstu. Jedno z zadań egzaminacyjnych na nowej maturze 2015 także będzie polegało na skomponowaniu rozprawki.  Jak więc ćwiczyć tę formę na lekcjach?

                Przez przypadek, przeglądając forum nauczycieli na portalu Edmodo, trafiłam na metodę czterech kwadratów (four square writing method ) praktycznie nieznaną na gruncie polskim.  Polega ona na graficznej organizacji treści, jakie chcemy zawrzeć rozprawce. W centralnej części diagramu wpisujemy temat, w kolejnych argumenty i podsumowanie (wnioski).

Dla moich potrzeb (a w zasadzie moich licealistów) nieco zmieniłam wersję anglojęzyczną. W środku zostawiłam miejsce na tezę lub hipotezę (wszak w maturalnej rozprawce sporo punktów można uzyskać za sformułowanie adekwatnej do tematu tezy), następnie pierwszy kwadrat przeznaczyłam na argument wypływający z analizy i interpretacji załączonego do arkusza tekstu. Dwa kolejne  to argumenty z innych tekstów kultury. Ostatni kwadrat jest miejscem na podsumowanie  - wnioski, potwierdzenie postawionej we wstępie tezy.  Uczniowie  pierwszej klasy liceum pracowali tą metodą, przygotowując rozprawkę interpretacyjną  na przygotowany przeze mnie temat „Czy możliwa jest zbrodnia bez kary? Omów zagadnienie, odwołując się do załączonego fragmentu Dziadów cz. II Adama Mickiewicza i innych znanych Ci tekstów kultury.” Co zauważyłam? Nie było argumentów nie związanych z tematem, nie było argumentów jednozdaniowych, nie było wstępów typu „polej wodę” bez odniesienia się do  tezy. Metodę uważam więc za godną polecenia, bo rozwiązuje chociaż część uczniowskich problemów z rozprawką.

„Kwadraty” z powodzeniem można także stosować do analizy i interpretacji tekstów poetyckich (alternatywne  maturalne zadanie wobec rozprawki). Na zmienionym diagramie umieściłam miejsce na hipotezę interpretacyjną (w centralnym miejscu), aby uczeń cały czas miał na uwadze, że jego wywód musi być spójny z postawioną hipotezą. Następnie w czterech kwadratach– cztery zasadnicze (w moim odczuciu) elementy uczniowskiej sztuki analizy i interpretacji.  Po pierwsze – kwestia tego, kto mówi w utworze (czyli kreacja podmiotu lirycznego, czy ujawnia się w tekście, co mówi o sobie, kim jest, jakie emocje, uczucia wyraża), następnie „ty” liryczne, czyli wpisany w tekst odbiorca (Do kogo zwraca się podmiot liryczny? Czy mamy do czynienia z liryką zwrotu do adresata? Czy to liryka apelu? ). Kolejny kwadrat poświęcamy temu, o czym mówi podmiot liryczny (co jest tematem tekstu, do jakich motywów/ toposów nawiązuje). Ostatni kwadrat – jak mówi? – jakich środków poetyckiego wyrazu użył autor tekstu, jak możemy je odczytać? Oczywiście zwracam uczniom uwagę, iż pisząc już właściwy tekst rozprawki interpretacyjnej wszystkie te kwestie powinny się łączyć, nie sposób oddzielić formy od treści. Jednak ćwicząc metodą kwadratów analizę i interpretację poezji utrwalamy w uczniach nawyk zwracania uwagi na najistotniejsze elementy wiersza.

Autorki metody Judith S. Gould i Evan Jay Gould  początkowo stworzyły ją dla uczniów szkół podstawowych w Stanach Zjednoczonych. Z czasem okazało się, iż metodę z powodzeniem można dostosować do potrzeb starszych uczniów.  W przyszłym tygodniu zobaczę, jak z rozprawką poradzą sobie gimnazjaliści.